Dwór Bractwa św. Jerzego Toruń

Dwór Bractwa św. Jerzego to późnogotycki budynek z końca XV wieku, który stoi przy ulicy Podmurnej na toruńskim Starym Mieście. Wzniesiony po 1484 roku jako letnia rezydencja ekskluzywnego stowarzyszenia patrycjuszowskiego, zachował się jako jeden z nielicznych tego typu obiektów w Polsce. Materiał do jego budowy pochodził prawdopodobnie z rozbiórki zamku krzyżackiego – cegły z twierdzy Krzyżaków posłużyły mieszczanom do stworzenia miejsca, gdzie mogli kultywować rycerskie aspiracje i spędzać czas na biesiadach z widokiem na Wisłę.

Historia Bractwa św. Jerzego w Toruniu

Bractwo św. Jerzego działało w Toruniu od 1311 do 1842 roku i należało do najważniejszych organizacji patrycjuszowskich miasta. Skupiało przedstawicieli najbogatszych rodzin kupieckich, które trudniły się hanzeatyckim handlem dalekosiężnym. Było to stowarzyszenie na tyle ekskluzywne, że jego członkowie aspirowali do roli miejskiej arystokracji.

Początkowo Bractwo korzystało z Dworu Artusa położonego w Rynku Staromiejskim, jednak w drugiej połowie XV wieku – po drugim pokoju toruńskim – ich wpływy zostały wyparte z tego miejsca. Rada miejska przejęła kontrolę nad Dworem Artusa, więc część członków Bractwa postanowiła wznieść własną siedzibę. Podobne rozwiązanie zastosowano w Gdańsku, gdzie również powstał oddzielny dwór dla tego stowarzyszenia.

Członkowie Bractwa byli nazywani junkrami (rycerzami) i pochodzili głównie z bogatych rodzin niemieckich. Jeszcze na początku XX wieku budynek określano mianem Junkerhof – dwór rycerski.

Nowa siedziba powstała na terenie międzymurza staromiejskiego, między Basztą Wartownią a tamą fosy zamkowej. Lokalizacja nie była przypadkowa – w sąsiadującej fosie urządzono strzelnicę, gdzie organizowano turnieje i zawody. Wysokie mury odgradzały braci od ciekawskich spojrzeń, a cieniste drzewa ogrodu zapewniały przyjemny odpoczynek po „ciężkich trudach” strzelania i fechtunku.

Życie codzienne w Dworze – biesiady i rycerskie zabawy

Dwór służył jako miejsce spotkań członków Bractwa. Odbywały się tu uczty, biesiady, ćwiczenia fechtunku oraz różnego rodzaju zabawy towarzyskie. Z piętra rozciągał się widok na Wisłę i bujną zieleń Kępy Bazarowej, co czyniło to miejsce idealną letnią rezydencją.

Konsumpcja piwa w Dworze osiągała imponujące rozmiary. W 1699 roku wypito 91 beczek, rok później 129, a w 1709 roku już 179 beczek. Szczyt przypadł na 1728 rok, kiedy to bracia opróżnili aż 474 beczki piwa. Pito głównie piwo toruńskie i przysiecki, ale także gdańskie, bydgoskie, lubeckie, brunświckie i z innych miast. Co ciekawe, wino nie cieszyło się popularnością wśród członków Bractwa.

Wzrost konsumpcji po 1724 roku wynikał z tego, że Dwór zaczęto otwierać przez cały rok, a nie tylko latem jak wcześniej. Członkowie Bractwa naśladowali życie dworskie i szlacheckie – urządzali pokazy i turnieje rycerskie, uczestniczyli w nabożeństwach, organizowali gry i barwne parady, zwłaszcza w dni świąt arturiańskich. Popularne były zawody strzeleckie oraz turnieje typu „godzenie do pierścienia”.

Burzliwe dzieje budynku

Dwór przeżył wiele dramatycznych momentów w historii Torunia. W 1630 roku, podczas zarazy morowej która zabrała około 4000 mieszkańców miasta, budynek służył jako szpital dla chorych żołnierzy. W 1658 roku podczas okupacji szwedzkiej Szwedzi zamienili go na odwach, a rok później zamknięto ogród z powodu panującej dżumy.

Największe zniszczenia nastąpiły w 1807 roku podczas okresu napoleońskiego. Potężny wybuch statków z prochem na nabrzeżu wiślanym poważnie uszkodził budynek. Zrujnowany Dwór odremontowano dopiero w 1884 roku, nadając mu neogotycki charakter według projektu miejskiego radcy budowlanego Juliana Rehberga.

W latach 60. XVIII wieku elewacja północna otrzymała skromną dekorację barokową z tympanonem, która przetrwała do dziś.

Samo Bractwo św. Jerzego zostało rozwiązane w 1842 roku. Budynek przekształcono wówczas na mieszkania – pierwotnie jednoprzestrzenny parter i piętro podzielono na lokale mieszkalne. Od 1924 roku właścicielem był Kurkowe Bractwo Strzeleckie, a po II wojnie światowej mieściło się tu schronisko młodzieżowe.

Architektura i połączenie z Basztą Wartownią

Dwór stanowi zespół z Basztą Wartownią, która pochodzi z końca XIII wieku i jest najstarszą zachowaną basztą w Toruniu. Pierwotnie należała do zamku krzyżackiego i stała w południowo-zachodnim narożniku terenu zamkowego. Zbudowana na planie czworoboku, od zachodu łączy się z murem obronnym Starego Miasta.

Fasadę Dworu od strony Wisły zdobią tynkowane blendy, a całość wieńczy szczyt charakterystyczny dla gotyku. Przebudowa z 1883 roku nadała zespołowi Dworu i Baszty neogotycki wyraz, który można podziwiać do dziś. Budynek zachował piwnice oraz narożną kwadratową wieżę pochodzące jeszcze z czasów zamku krzyżackiego.

Co zobaczyć w okolicy

Dwór znajduje się w obszarze wpisanym na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako część zespołu staromiejskiego Torunia. Ulica Podmurna, przy której stoi budynek, biegnie wzdłuż średniowiecznych murów obronnych i oferuje klimatyczny spacer z widokiem na Wisłę.

W pobliżu warto zwrócić uwagę na gotyckie spichlerze przy ulicy Podmurnej oraz pozostałości murów zamkowych z tamą Postolca, która regulowała poziom wody w zachodniej fosie zamkowej. Niedaleko znajduje się również Brama Mostowa – jedna z bram miejskich Torunia.

Informacje praktyczne

Dwór Bractwa św. Jerzego znajduje się przy ulicy Podmurnej 4/6 w Toruniu. Obecnie jest siedzibą Towarzystwa Współpracy z Miastami Partnerskimi Torunia, co oznacza że nie funkcjonuje jako typowe muzeum otwarte dla zwiedzających. Budynek można podziwiać z zewnątrz podczas spaceru wzdłuż bulwarów wiślanych lub ulicy Podmurnej.

Do Dworu najłatwiej dojść pieszo ze Starego Miasta – z Rynku Staromiejskiego w kierunku Wisły, następnie skręcając w lewo wzdłuż murów obronnych. Spacer zajmuje około 10 minut. Można również dojechać komunikacją miejską – najbliższe przystanki znajdują się przy Bulwarze Filadelfijskim.

Dla osób zainteresowanych historią średniowiecznego Torunia i życiem patrycjatu miejskiego warto połączyć wizytę w tej okolicy ze zwiedzaniem Dworu Artusa w Rynku Staromiejskim, który był pierwotną siedzibą Bractwa. Cały spacer śladem stowarzyszeń kupieckich może zająć 2-3 godziny.