Kościół Mariacki Toruń

Kościół Mariacki w Toruniu góruje nad północno-zachodnim narożnikiem Rynku Staromiejskiego i trudno go przeoczyć. Ta monumentalna gotycka świątynia z XIV wieku to nie tylko miejsce kultu, ale prawdziwa skarbnica sztuki średniowiecznej i nowożytnej. Warto wybrać się tam choćby po to, żeby zobaczyć najstarsze organy w Polsce czy gotyckie freski sprzed 650 lat.

Historia kościoła – od franciszkanów po współczesność

Franciszkanie pojawili się w Toruniu już w 1239 roku, ale murowany kościół zaczęli budować dopiero w 1343 roku. Prace trwały etapami i zakończyły się pod koniec XIV wieku. Powstała trójnawowa hala bez wieży – zgodnie z regułą zakonu franciszkańskiego, który stawiał na prostotę. To właśnie ten kościół otworzył nową epokę w gotyckiej architekturze tej części Europy.

Reformacja zmieniła wszystko. W 1557 roku zakonnicy oddali kościół i klasztor miastu, a świątynia stała się głównym kościołem protestanckiego Torunia. W budynkach klasztornych założono gimnazjum ewangelickie, które z czasem przekształciło się w szkołę akademicką – intelektualną dumę Prus Królewskich. Tak minęło prawie 170 lat.

Tumult toruński z 1724 roku zakończył protestancki okres kościoła. Świątynię odebrano luteranom i przekazano bernardynom, którzy opiekowali się nią do kasaty zakonu w 1821 roku. Od 1830 roku pełni funkcję kościoła parafialnego. W 2001 roku otrzymał dodatkowy tytuł – sanktuarium błogosławionego księdza Stefana Wincentego Frelichowskiego, patrona polskiego harcerstwa, który zginął w obozie koncentracyjnym Dachau pomagając chorym na tyfus.

W 1636 roku w kościele pochowano Annę Wazównę, siostrę króla Zygmunta III Wazy. Królewna nie mogła spocząć na Wawelu ze względu na swoje wyznanie luterańskie. Jej mauzoleum w północnej części prezbiterium wykonano z inicjatywy króla Władysława IV Wazy – to drugie w Toruniu miejsce pochówku szczątków królewskich.

Co zobaczyć we wnętrzu kościoła

Wnętrze robi wrażenie już od progu. Trzy nawy o równej wysokości 27 metrów nakryte są gwiaździstymi sklepieniami – w nawach bocznych czterora-, w głównej sześcio-, a w prezbiterium ośmioramiennymi. Masywne filary międzynawowe i skarpy wciągnięte do wnętrza budowli tworzą unikalną przestrzeń. To rozwiązanie architektoniczne zostało później rozwinięte w słynnym kościele Mariackim w Gdańsku.

Najcenniejszym elementem wyposażenia są gotyckie stalle z pierwszej połowy XV wieku. Te pięknie rzeźbione dębowe ławki zakonników ozdobione motywami maswerkowymi należą do najcenniejszych zespołów snycerki średniowiecznej w Polsce. Zachowały się na swoim pierwotnym miejscu, co jest rzadkością.

Malowidła ścienne z lat 1360-1370 na wewnętrznych szkarpach nawy południowej to kolejna perełka. Monumentalne freski przedstawiają między innymi świętego Jana Chrzciciela, Chrystusa przy kolumnie biczowania, Marię Bolesną czy świętą Jadwigę Śląską. Zwraca uwagę mistrzowski rysunek twarzy, szczególnie Chrystusa i Marii, oraz znakomity modelunek barwny. Są to jedne z najbardziej spektakularnych polichromii gotyckich na Pomorzu.

Organy i inne skarby

Prospekt organowy z lat 1601-1607 to najstarsze zachowane organy w Polsce. Ten manierystyczny instrument należy do najpiękniejszych w kraju i wciąż jest używany podczas nabożeństw i koncertów. Dla miłośników muzyki sakralnej to powód sam w sobie, żeby zajrzeć do kościoła.

W kościele znajduje się też dzwon świętego Wawrzyńca z 1386 roku – jeden z najstarszych dzwonów w Polsce. Barokowe mauzoleum Anny Wazówny z pięknym portalem przyciąga wzrok w prezbiterium. Warto też zwrócić uwagę na liczne epitafia toruńskich rodzin patrycjuszowskich – świadectwo zamożności i pozycji społecznej mieszczaństwa.

Obecny ołtarz główny w stylu rokokowym pochodzi z 1724 roku, kiedy kościół wrócił do katolików. Udatnie wkomponowano go w gotycką przestrzeń prezbiterium. XIX-wieczne witraże należą do najbardziej monumentalnych dzieł sztuki neogotyckiej na obecnych ziemiach polskich.

Anna Wazówna była niezwykłą kobietą. Mimo wrodzonej choroby – wgniecenia podstawy czaszki – dbała o podległe jej ziemie jako starościna golubska. Zleciła Szymonowi Syreńskiemu stworzenie pierwszego polskiego zielnika. Zakładała ogrody, w których rosły zioła wykorzystywane do produkcji lekarstw dla potrzebujących.

Dla kogo to miejsce

Kościół Mariacki to pozycja obowiązkowa dla miłośników gotyku i sztuki średniowiecznej. Freski, stalle i organy to zabytki światowej klasy. Ale nie trzeba być znawcą, żeby docenić monumentalność wnętrza i atmosferę miejsca.

Rodziny z dziećmi znajdą tu okazję do rozmowy o historii – od średniowiecza przez reformację po czasy współczesne. Opowieść o królewnie Wazównie i jej zielniku może zainteresować młodszych zwiedzających. Fotografom polecam zwrócić uwagę na grę światła w oknach i detale architektoniczne.

To także miejsce dla osób szukających chwili ciszy w centrum zatłoczonego miasta. Poza godzinami mszy kościół zwykle jest otwarty dla zwiedzających, choć warto zachować odpowiedni szacunek – to w końcu czynna świątynia.

Architektura i otoczenie

Kościół nie ma wieży, co wyróżnia go spośród innych gotyckich świątyń. Pierwotnie każdą z trzech naw nakrywał osobny dach, ale w 1798 roku zastąpiono je jednym wspólnym. Od strony południowej, przy ulicy Panny Marii, wznosi się mur z blankami i dwoma ostrołukowymi bramami – charakterystyczny element średniowiecznej architektury obronnej.

Zabudowania dawnego klasztoru franciszkanów rozebrano w XIX wieku po kasacie zakonu bernardynów. Zachował się jedynie niewielki fragment skrzydła zachodniego, przylegający bezpośrednio do kościoła. Dawny południowy krużganek został przekształcony w dwukondygnacyjną emporę w nawie północnej – ciekawe rozwiązanie architektoniczne widoczne do dziś.

Informacje praktyczne

Kościół Mariacki znajduje się przy ulicy Panny Marii 2, tuż przy Rynku Staromiejskim w Toruniu. Nie sposób go przeoczyć – to jedna z dominant starego miasta. Z dworca głównego można dojść pieszo w około 15-20 minut przez most im. Józefa Piłsudskiego i dalej ulicami starego miasta.

Świątynia jest czynna i można ją zwiedzać, choć godziny otwarcia dla turystów mogą się różnić od godzin mszy świętych. Najlepiej sprawdzić aktualne informacje na stronie parafii lub zadzwonić przed wizytą. Wstęp do kościoła jest zazwyczaj bezpłatny, choć mile widziane są dobrowolne ofiary na utrzymanie zabytku.

Na zwiedzanie warto przeznaczyć przynajmniej 30-45 minut, żeby spokojnie obejrzeć wszystkie detale. Jeśli traficie na koncert organowy lub mszę z muzyką, czas ten warto wydłużyć. Latem w kościele odbywają się koncerty muzyki dawnej – warto sprawdzić program.

W okolicy znajdują się inne atrakcje toruńskiego Starego Miasta: Ratusz Staromiejski z muzeum, dom Mikołaja Kopernika, ruiny zamku krzyżackiego. Wszystko w zasięgu krótkiego spaceru. Po zwiedzaniu można odpocząć w jednej z kawiarni przy rynku.

Pamiętajcie o odpowiednim stroju i zachowaniu – to miejsce kultu religijnego. Podczas mszy zwiedzanie jest ograniczone lub niemożliwe. Fotografowanie zwykle dozwolone, ale bez flesza i z poszanowaniem innych osób.